Vliegbasis Eindhoven ging in 1932 van start als burgervliegveld Welschap. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikt Duitsland het vliegveld voor militaire doeleinden. Vanaf de jaren '50 tot in de jaren '90 waren er straaljagers gestationeerd op de vliegbasis. Daarna transportvliegtuigen.
Vliegveld Welschap in 1936. Foto: NIMH
Ontstaan vliegveld Eindhoven
De eerste plannen voor de aanleg van een vliegveld bij Eindhoven werden gemaakt in 1921. Het duurde tot 1932 voor het vliegveld er daadwerkelijk kwam. De officiële opening vond plaats op 10 september 1932, toen het vliegveld Welschap werd geopend door de minister van Verkeer en Waterstaat. De start- en landingsbaan was in het begin niet meer dan een grasbaan. Een paar jaar na de opening kwamen de eerste lijnvluchten van KLM en kon je vanaf Welschap naar steden als Amsterdam, Rotterdam en Groningen vliegen.
Tweede Wereldoorlog
In april 1939 vorderde de militaire overheid het vliegveld als onderdeel van de mobilisatie. 2 dagen nadat Duitsland Nederland binnenviel, werd Eindhoven en ook vliegveld Welschap bezet. De naam van het vliegveld veranderde in Fliegerhorst Eindhoven. Op 18 september 1944 bevrijdden Amerikaanse paratroepen van 101 Airborne Division Eindhoven tijdens operatie Market Garden. De volgende dag werd op vliegveld Welschap de Nederlandse vlag gehesen. De Britse airfield repair unit werd ingezet om de in totaal 1.650 bomkraters dicht te gooien.
Bevrijding en reconstructie
Burgerluchtvaart en burgerdiensten
De Koninklijke Luchtmacht was sinds 1952 gehuisvest op Vliegbasis Eindhoven. Vanaf dat jaar maakte ook de burgerluchtvaart gebruik van de diensten van Vliegbasis Eindhoven. Bedrijven als Philips' vliegbedrijf Philair en KLM gebruikten de start- en landingsbaan en de diensten van de verkeersleiding, brandweer en geneeskundige dienst. In september 1984 opende Eindhoven Airport op het burgerdeel van Vliegbasis Eindhoven een aparte aankomst- en vertrekhal.
Een Thunderstreak jachtbommenwerper. Foto: NIMH.
Thuisbasis straaljagersquadrons
Met de komst van de luchtmacht hadden verschillende straaljagersquadrons hun thuisbasis op Vliegbasis Eindhoven. Het waren 314, 315 en 316 Squadron. De squadrons vlogen eerst met de Thunderjet. In april 1970 verhuisde 315 Squadron naar Vliegbasis Twenthe. 314 Squadron verhuisde enkele jaren later naar Vliegbasis Gilze-Rijen. 316 Squadron bleef en kreeg NF-5-vliegtuigen, die tot 1991 in gebruik bleven. Tot aan de opheffing in 1994 was 316 Squadron met F-16's gestationeerd op Vliegbasis Eindhoven.
Verleggen van de startbaan
De bevolking van Eindhoven ondervond veel last van het geluid van de jachtvliegtuigen. Om aan de bezwaren tegemoet te komen, is de startbaan van richting veranderd. Zo konden vertrekkende vliegtuigen het centrum van Eindhoven vermijden. De werkzaamheden waren in 1984 klaar.
Samenvoeging Eindhoven en Gilze-Rijen
In februari 1983 werden de vliegbases Gilze-Rijen en Eindhoven samengevoegd en onder 1 commando gesteld. Beide bases hadden dezelfde taak en hetzelfde materieel (F-16's). In 1995 zijn de bases weer opgesplitst, omdat de taken van beide inmiddels sterk verschilden. Op Vliegbasis Gilze-Rijen waren niet langer F-16's gestationeerd, maar gevechtshelikopters. Vliegbasis Eindhoven was zich inmiddels steeds meer gaan toeleggen op luchttransport.
Komst transportvliegtuigen
334 transportsquadron verhuisde in mei 1992 van Vliegbasis Soesterberg naar Eindhoven, samen met de F-27 Fokker Friendship. Al snel besloot de luchtmacht de F-27-vloot te vervangen. De Fokkers konden geen trans-Atlantische vluchten maken. Terwijl daar door de toename van het aantal oefeningen en uitzendingen steeds meer behoefte aan ontstond. De laatste F-27 werd in 1996 vervangen. KDC-10-transportvliegtuig.
Veranderingen in de infrastructuur en duurzame herbestemming
Van de Fokker-60 zijn 2 toestellen begin deze eeuw omgebouwd tot Maritime Patrol Aircraft. Die werden ingezet op de Nederlandse Antillen en Aruba. Door bezuinigingen is in 2014 de toen net ingevoerde DC-10 afgestoten. De Gulfstream stond ook op de lijst voor verkoop, maar is nog niet afgestoten. Feest bij het vliegveld van Eindhoven: de luchthaven bestaat deze maand negentig jaar. Omroep Brabant dook in de rijke geschiedenis. Van de eigen vliegdienst van Philips tot de molen die tijdens de oorlog de verkeerstoren camoufleerde. De luchthaven groeide van slechts een grasbaan in het begin tot een vliegveld met miljoenen reizigers nu.
Architectuur en gebouwde erfenis
Het luchthavengebouw is één van de laatst overgebleven luchthavengebouwen in Nederland van voor 1940. Architect Dirk Roosenburg bouwde het in een functionalistische stijl. Karakteristiek zijn de heldere opzet en indeling en de grote raampartijen met stalen kozijnen. Het luchthavengebouw was tot 1984 in gebruik. Toen werd de nieuwe vliegbasis Eindhoven in gebruik genomen en werd het gebouw buiten gebruik gesteld. Tot 1999 lag het op het terrein van de militaire vliegbasis en was het niet toegankelijk. In 1997 schreven de gemeente Eindhoven en BNA kring Z.O. Brabant een prijsvraag uit voor herbestemming van het luchthavengebouw. Gevraagd werd een plan voor een Informatiecentrum voor Meerhoven tijdens de ontwikkeling van deze Vinexwijk, en voor een plan voor een latere bestemming. De energetische nadelen van enkel glas zijn gecompenseerd door isolatie van daken en van de vloer op de begane grond, en door toepassing van lagetemperatuurvloerverwarming, stadsverwarming, energiezuinige verlichting en toerenregeling op ventilatoren en verwarmingspompen. De nieuwe indeling, afwerking, leidingtracés zijn reversibel of demontabel uitgevoerd. De hangar A, B en C bleven bewaard in de wijk Meerhoven en kregen verschillende functies, waaronder een skatepark en opslag. De oude verkeerstoren dient tegenwoordig als informatie centrum van de woonwijk.
Let op de transformatie van terrein en functies
Onze Noord-Brabantse vliegbasis Eindhoven heeft de laatste decennia op allerlei vlakken grote veranderingen doorgemaakt. Tot en met de jaren tachtig was de gehele infrastructuur van het militaire vliegveld gericht op operaties met jachtvliegtuigen. Dit zou in de jaren negentig helemaal gaan veranderen. Enerzijds moest er flink op het vliegveldterrein worden gebouwd. En anderzijds moest er ook veel worden afgebroken. De oude 04/22 baan werd onderdeel van de nieuwe layout, met de bouw van de wijk Meerhoven als gevolg. De hangars werden grotendeels gesloopt, terwijl Hangar A en Hangar B deels bewaard bleven voor toekomstige bestemmingen. De rolbanen en dispersals verdwenen of werden verwerkt in de planning van de woonwijk. De infrastructuur getuigt nu van een fusie tussen militair erfgoed en burgernaamgeving.
Materiële erfenis en vandaag
De laatste foto’s tonen hoe het terrein er eind jaren negentig uitzag, met de bewaarde verkeerstoren als deel van de wijk Meerhoven. Het complex illustreert hoe een voormalige militaire basis plaatsmaakt voor woon- en infotainmentfuncties, terwijl sporen van de geschiedenis bewaard blijven in het landschap en in de architectuur van de wijk.