Jetlag: wat het is, hoe het werkt en wat je ertegen kunt doen

Een goed vooruitzicht: het is bijna vakantie! Maar terwijl je je koffers inpakt, loert er een veelvoorkomende uitdaging om de hoek, de jetlag. Hoezeer je ook had uitgekeken naar een ontspannen vakantie, een jetlag kan behoorlijke invloed hebben op de reispret. Het is namelijk allesbehalve fijn om overdag zo moe zijn dat je er misselijk van wordt en ’s nachts klaarwakker te liggen, ook al wil je graag slapen.

Wat is jetlag en waarom gebeurt het?

Een jetlag, wat is dat eigenlijk? Als je wel eens verre reizen maakt, herken je het misschien wel. Je bent moe op klaarlichte dag en je kunt niet slapen terwijl het nacht is. Door het tijdsverschil tussen de plaats van vertrek en aankomst is je dag- en nachtritme namelijk tijdelijk verstoord geraakt. Een jetlag is dus een slaapprobleem, die na een tijdje weer over gaat. Onze hersenen geven op regelmatige tijdstippen het signaal dat we honger en dorst hebben, of moe zijn. Daarnaast nemen onze ogen licht en donker waar. Als het donker wordt, maken de hersenen het hormoon melatonine aan. Dat is een hormoon dat ons slaperig maakt en het signaal om ons voor te bereiden op de nacht. Als je reist en door het tijdsverschil opeens op een ander moment daglicht ziet, raakt je biologische klok in de war. Je hersenen geven wel het signaal dat het tijd is om de dag te beginnen, maar je lichaam is er nog niet klaar voor.

Symptomen en oorzaken

Er zijn verschillende dingen waaraan je kunt merken dat je een jetlag hebt. De meest voorkomende en duidelijke kenmerken zijn vermoeidheid en slapeloosheid. Je voelt je futloos, maar kunt niet slapen. Daarnaast kan het zijn dat je last hebt van stemmingswisselingen, duizeligheid, hoofdpijn en verminderde eetlust. Hoe erg je biologische klok in de war is, ligt aan het tijdsverschil tussen de plaats van vertrek en aankomst. De verstoring van je slaap-waakritme door een jetlag kan ook invloed hebben op de werking van je hersenen. Slaaptekort en de verstoorde interne klok kunnen leiden tot cognitieve problemen, zoals verminderde concentratie, geheugenproblemen en een langzamere reactietijd.

Kun je een jetlag voorkomen?

Het is helaas niet mogelijk om een jetlag te voorkomen, maar gelukkig is het een tijdelijk probleem. Het kan een paar dagen duren voordat je gewend bent aan de tijdzonde van je vakantiebestemming. Hoeveel tijd je nodig hebt om je draai te vinden, hangt af van hoe snel je bioritme zich aanpast.

Praktische tips voor het omgaan met jetlag

  1. Pas je slaaptijden aan: om je biologische klok bij te stellen en jetlagklachten te verminderen, kun je een paar dagen voor je reis wat eerder naar bed gaan en vroeger opstaan. Is het nog licht? Sluit dan wat eerder de gordijnen en gebruik een slaapmasker. Reis je van oost naar west? Ga dan juist wat later naar bed en sta later op.
  2. Zet je horloge om: stel je horloge in op de tijd van de bestemming zodra je in het vliegtuig stapt. Of zoek op hoe groot het tijdsverschil is en hou die tijd aan. Als het daar nacht is, probeer dan tijdens de vlucht al wat te slapen.
  3. Vermijd zware maaltijden: zo voorkom je vermoeidheid en misselijkheid.
  4. Drink voldoende water: de lucht in het vliegtuig is droog, dus drink voldoende water om uitdroging te voorkomen. Vermijd koffie en alcohol, omdat deze je slaap kunnen verstoren.
  5. Leid jezelf af: Is het volgens de nieuwe tijdzone nog lang geen bedtijd, maar kun je voor je gevoel elk moment in slaap vallen? Ga erop uit, maak een wandeling of ga ergens wat drinken. Zoek daglicht op, om de aanmaak van melatonine te verminderen.

Op vakantie gaan is iets waar we een heel gelukkig en blij gevoel van krijgen. En dan ben je eenmaal op vakantie, maar dan voel jij je totaal niet jezelf. Je bent futloos, hebt hoofdpijn en je maag is van slag. Dit zijn dus enkele symptomen die passen bij een jetlag. Redelijk onschuldig en van tijdelijke aard (2-4 dagen), maar wel heel vervelend.

Dieper begrip van de klok

Een jetlag is een tijdelijke slaap-waakstoornis waarbij je lichaam niet synchroon loopt met het daglicht-nachtschema van je bestemming. Je krijgt het niet per se door het maken van een lange vlucht, maar wel doordat je meerdere tijdzones in één vlucht doorkruist. Ook de vliegrichting kan meespelen bij een jetlag. Er is namelijk gebleken dat van west naar oost vliegen meer klachten geeft dan andersom. Dit komt omdat je ‘tegen de tijd’ invliegt.

Onze biologische klok vindt dat niet zo fijn. Dit komt door ons circadiaan ritme. Dat geeft bijvoorbeeld aan wanneer we honger of dorst hebben en wanneer we wakker worden of moeten gaan slapen. Zodra we meerdere tijdzones overslaan klopt dit ritme niet meer en kun je last krijgen van een jetlag.

Hulpmiddelen en extra tips

Ook weten wat je kunt doen om jouw lichaam te laten wennen aan de nieuwe tijdzone en zo min mogelijk last te krijgen van een jetlag?

  1. Er zijn een aantal apps die je hierbij kunnen helpen, zoals Jet Lag Rooster app.
  2. Door het kleinere verschil in tijdzones kan je lichaam sneller wennen. Ander pluspunt. Vlieg je bijvoorbeeld van Amsterdam naar New York?
  3. Hoe dan? Heel simpel. Zet de klok van je telefoon/horloge alvast op de tijd van je bestemming. Stap je rond de middag op het vliegtuig en zie je dat het op de plaats van bestemming over een paar uur al bedtijd is? Probeer dan dat ritme alvast op te pakken.
  4. Het blauwe licht op onze mobiele devices zorgt er juist voor dat we wakker blijven. De hersenen denken namelijk dat het nog dag is. En slapen kun je dan wel vergeten. Door de nachtmodus aan te zetten krijgt het scherm een warmer beeld.
  5. En dan bedoelen we niet dat je al aan de piña colada gaat of alvast taco’s gaat eten. Is het volgens je nieuwe tijdzone het moment voor ontbijt? Probeer hier dan alvast naar te eten. Dit helpt je om in het ritme te komen. Eet op de luchthaven of tijdens de vlucht zeker ook niet te veel.
  6. Probeer overdag aan te komen op je bestemming. Zo ga je gelijk mee in het ritme van de dag. Blijf ook vooral lekker in de buitenlucht.
  7. Gun je lichaam en geest even een dag rust na een lange reis. Plan de eerstvolgende dag dus niet helemaal vol van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Maak een wandeling, ga lekker naar het strand en bekijk wat je de komende dagen gaat doen.
  8. Vlieg je naar het westen dan is het volgens je natuurlijke ritme al veel later. Je kunt de eerste dagen daardoor heel vroeg in de ochtend wakker worden waar je in de middag last van krijgt. Ga dan even een half uurtje slapen waardoor je met hernieuwde energie weer op pad kunt. Vlieg je naar het oosten? Dan zal je ’s avonds nog energie over hebben. Probeer toch een normale tijd naar bed te gaan zodat je ’s ochtends ook in het nieuwe ritme kunt opstaan.
  9. Is het volgens de ‘nieuwe’ tijdzone nog lang geen bedtijd, maar heb je echt het gevoel dat je het niet lang meer volhoudt? Ga dan even lekker douchen of maak een wandeling. Maar ga NIET naar bed.
  10. De laatste tip die je kunt toepassen om je biologische klok te verschuiven is om op het juiste moment het daglicht in te gaan. Vlieg je richting het westen? Probeer dan ’s ochtends zoveel mogelijk daglicht te krijgen en ga slapen als het donker wordt. En vlieg je naar het oosten? Zorg dan dat je vooral in de namiddag het daglicht ziet.

Specifieke adviezen bij lastige situaties

Ben je van plan om ook een reis te maken naar een bestemming in een andere tijdzone? Reizen naar verre bestemmingen is een avontuur op zich, maar een jetlag kan een flinke spelbreker zijn. Wie herkent het niet? Die vermoeiende dagen na een lange vlucht, waarbij je lichaam en geest in een andere tijdzone zijn blijven hangen.

Kernpunten en maatregelen bij langere reizen

  1. Begin al vóór vertrek met het nieuwe ritme. Veel reizigers denken pas aan hun jetlag zodra ze in het vliegtuig stappen. Bekijk vooraf hoe laat het is op je bestemming en probeer je slaapritme daar een beetje op aan te passen. Is het op je bestemming al laat in de avond? Probeer dan eerder naar bed te gaan. Is het daar juist midden op de dag? Onze tip: zet zodra je aan boord gaat je telefoon of horloge direct op de tijd van je bestemming.
  2. Minder stress betekent minder kans op een jetlag. Een drukke voorbereiding kan meer invloed hebben dan je denkt. Pak daarom je koffer niet pas de avond voor vertrek in. Bij Riksja regelen we op veel bestemmingen al een transfer bij aankomst.
  3. Eten en drinken maken meer verschil dan je denkt. Tijdens een lange vlucht droogt je lichaam sneller uit. Drink daarom regelmatig water en wees voorzichtig met alcohol en cafeïne. Een glas wijn in het vliegtuig kan natuurlijk, maar wissel het af met voldoende water. Sommige reizigers nemen ook een zakje ORS. Ook je voeding speelt een rol. Een tip die weinig reizigers kennen: bij veel intercontinentale vluchten kun je vooraf een speciale maaltijd reserveren.
  4. Je kunt dan na aankomst rustig inchecken, een korte wandeling maken en op een normaal tijdstip gaan slapen. Kom je juist vroeg in de ochtend aan? Probeer dan wakker te blijven tot de avond. Dat is soms even doorzetten, maar het verkort vaak de duur van je jetlag.
  5. Doe rustig aan op je eerste dag. Je wilt natuurlijk meteen alles zien zodra je aankomt. Maak een ontspannen wandeling door de buurt, zoek een terras op of breng een paar uur aan het strand door. Ben je echt uitgeput? Dan kan een powernap helpen. Houd die wel kort: maximaal twintig tot dertig minuten. Plan je eerste excursie pas op dag twee.
  6. Onze ervaring is dat het helpt om na thuiskomst zo snel mogelijk terug te keren naar je normale ritme. Een friday-vlucht lijkt aantrekkelijk omdat je nog een weekend hebt om uit te rusten.

Het leven gaat door, ook met jetlag. Met deze tips kun je de last beperkt houden en sneller wennen aan het nieuwe ritme. Wil je gezond en uitgerust aankomen op je bestemming? Hoe overleef ik een jetlag?

Meta-informatie en extra hulpmiddelen

Melatonine speelt een rol als hulpmiddel bij het verschuiven van het slaapritme. De snelheid van herstel verschilt per persoon en per situatie. Gebruik altijd de bijsluiting en vraag bij twijfel advies aan een arts. Daarnaast kunnen verlichting, beweging en voeding helpen om sneller in het ritme te komen, mits consistent toegepast.

grafiek circadiaans ritme en jetlag

Biological Rhythms in Jetlag and Shiftwork

tags: #hoe #krijg #je #een #jetlag