Airbnb als bemiddelaar of elektronisch prikbord: wat de recente rechtbankuitspraken betekenen

In een eerder blog schreef ik over de vraag hoe online platforms als Booking.com, Uber en Airbnb gekwalificeerd moeten worden naar Nederlands privaatrecht. Over die vraag bestond en bestaat veel onduidelijkheid. Begin deze maand deed de rechtbank Amsterdam uitspraak in een zaak over Airbnb, waarbij het platform een gevoelige tik op de vingers kreeg (ECLI:NL:RBAMS:2020:1477). De service fee die Airbnb rekent aan huurders is volgens de rechtbank namelijk in strijd met de wet.

Verbod op dubbele bemiddelingskosten en de kern van de zaak

De wetgever heeft het onwenselijk gevonden dat als een particulier een bemiddelaar inschakelt voor de huur of koop van onroerend goed, de bemiddelaar vervolgens dubbele bemiddelingskosten zou rekenen. Dus zowel aan de consument koper/huurder als aan de verkoper/verhuurder. Daarom is in het Burgerlijk Wetboek opgenomen dat als een bemiddelaar ‘twee heren dient’, deze geen recht heeft op loon van de consument koper of huurder (artikel 7:417 vierde lid BW jo artikel 7:425 BW jo artikel 7:427 BW).

Airbnb lijkt precies dit te doen. Airbnb rekent namelijk niet alleen een commissie richting de verhuurder, maar brengt ook een service fee in rekening bij de huurder. Enkele particulieren die tijdelijk een woning hadden gehuurd via Airbnb, stelden zich daarom op het standpunt dat Airbnb in strijd handelde met het verbod op het rekenen van dubbele bemiddelingskosten en dat zij niet gehouden waren de service fee aan Airbnb te betalen. De centrale vraag die de rechtbank in deze zaak moest beantwoorden was of Airbnb inderdaad voor deze huurders had bemiddeld, zodat het verbod op dubbele bemiddelingskosten van toepassing was.

Het prikbord-criterium en de invloed van Hoge Raad

Het ‘prikbord-criterium’

In 2015 formuleerde de Hoge Raad het ‘prikbord-criterium’ (ECLI:NL:HR:2015:3099). Volgens de Hoge Raad komt tussen een aspirant-verhuurder en een platform voor de verhuur van woonruimte in beginsel steeds een bemiddelingsovereenkomst tot stand zodra de aspirant-verhuurder zijn woning adverteert op het platform. Dit is volgens de Hoge Raad slechts anders wanneer het platform functioneert als een ‘elektronisch prikbord’. Als het platform een passieve rol vervult en het mogelijk is voor aspirant-verhuurder en aspirant-huurder rechtstreeks en zonder tussenkomst van het platform in contact met elkaar te treden om over de totstandkoming van een huurovereenkomst te onderhandelen, dan is geen sprake van bemiddeling.

De uitspraak

De rechtbank Amsterdam voldoet Airbnb niet aan het prikbord-criterium. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Booking.com (zie ECLI:NL:GHAMS:2019:1849), schermt Airbnb de aspirant-huurder en aspirant-verhuurder van elkaar af, zodat zij alleen via het platform met elkaar in onderhandeling kunnen treden. Bij de zoekresultaten vermeldt Airbnb geen gegevens die het voor de potentiële huurder mogelijk maken om buiten Airbnb om in contact te treden met de potentiële verhuurder. Zo ontbreken het adres van de accommodatie, de exacte aanduiding daarvan op de kaart en de achternaam en contactgegevens van de verhuurder. Pas na het plaatsen van een reservering (het aanbod) en de acceptatie daarvan door de verhuurder (aanvaarding), worden die gegevens beschikbaar gesteld.

Ook op andere manieren oefent Airbnb nadrukkelijk invloed uit op de totstandkoming van huurovereenkomsten via haar platform. Zo toont Airbnb geen uitputtende lijst met zoekresultaten die aan de zoekvraag voldoen, maar enkel een - door haar samengestelde - selectie daarvan. Van de ongeveer 21.000 accommodaties in Amsterdam, zouden gemiddeld maar zo’n 306 suggesties aan de potentiele huurder worden gepresenteerd. Ook bepaalt Airbnb voor een belangrijk deel de uiteindelijke huurprijs. Dit door actieve advisering aan de verhuurder en door gebruik te maken van variabele commissies die per locatie en per datum kunnen verschillen. Ten slotte verloopt de boekingsprocedure, inclusief betalingen, volledig via het platform van Airbnb.

Airbnb doet dus aan bemiddeling en omdat zij daarbij ‘twee heren dient’ mag zij geen bemiddelingskosten rekenen aan particuliere huurders.

Gevolgen en mogelijke toekomstige ontwikkelingen

Voor Airbnb Nederland heeft de uitspraak aanzienlijke gevolgen. Het in rekening brengen van de service fee is immers een integraal en niet onbelangrijk onderdeel van haar business model. Mogelijk zal Airbnb deze kosten nu doorberekenen aan verhuurders. Particulieren die de afgelopen drie jaar een service fee aan Airbnb hebben betaald kunnen deze vergoeding in beginsel succesvol terugvorderen.

Airbnb heeft aangekondigd in hoger beroep te gaan. Daarin zal Airbnb vermoedelijk (opnieuw) aanvoeren dat het Nederlandse verbod op dubbele bemiddelingskosten in strijd is met Europees recht, meer in het bijzonder met Richtlijn 2000/31/EG over elektronische handel. Bedrijven die via een digitaal platform diensten aanbieden, waarbij zij bemiddelen bij het tot stand komen van overeenkomsten tussen derden en verkopers of dienstverleners, moeten rekening houden met bepaalde regels. Een bedrijf dat “bemiddelt” mag bijvoorbeeld niet aan twee kanten (zowel aan de eindgebruikers als aan de dienstverlener) kosten in rekening brengen. Het “dienen van twee heren” mag namelijk niet naar Nederlands recht.

Bij een platformbedrijf gaat het - in zijn algemeenheid - om een bedrijf dat via een digitaal platform diensten aanbiedt waarbij zij klanten en aanbieders van een dienst met elkaar in verbinding brengt. Hierbij kun je denken aan Airbnb en Booking.com, maar ook aan Marktplaats, Takeaway, Tinder en Uber. De belangrijkste rol van het platform is het aanbieden van het platform om de totstandkoming van overeenkomsten te “faciliteren”. Het platform is dus expliciet géén contractspartij bij de uiteindelijke overeenkomst.

Wat betekenen deze uitspraken voor platformbedrijven?

Uit recente jurisprudentie blijkt dat de kwalificatie van de overeenkomst tussen een aanbieder van een product/dienst en het online deelplatform bepaald geen sinecure is. De Hoge Raad lijkt aansluiting te zoeken bij de lagere rechtspraak van de Rechtbank Amsterdam in de Airbnb-zaak. Dit betekent dat een platformbedrijf zich niet kan verschuilen achter het feit dat haar daadwerkelijke bijdrage aan de totstandkoming van een overeenkomst automatisch plaats vindt op grond van algoritmes. De Hoge Raad lijkt eveneens te kijken naar het bedrijfsmodel en de bedrijfsactiviteiten van het platformbedrijf. Dit zou kunnen betekenen dat het feit dat een klant en de aanbieder van een dienst ook buiten het platform om contact met elkaar kunnen opnemen, aan de kwalificatie van een platformbedrijf als bemiddelaar niets afdoet. Daarmee lijkt een platformbedrijf dus eerder te kwalificeren als bemiddelaar dan eerder werd aangenomen. Een platformbedrijf is daarmee dan ook eerder gebonden aan het verbod van het dienen van twee heren.

Wilt u meer weten over dit onderwerp? Neem dan contact op met Dorine ten Brink, Suzanne Poutsma of Merel van Bunge. Vakantieverhuurplatform Airbnb mag toch bemiddelingskosten in rekening brengen aan huurders van vakantieaccommodaties. De wet bepaalt dat een bemiddelaar een tussenpersoon is die, tegen loon, werkzaam is bij het tot stand brengen van een of meer overeenkomsten tussen de opdrachtgever en derden. Als een bemiddelaar bij de huur van een onroerende zaak bemiddelt voor de verhuurder en de huurder, is er sprake van 'het dienen van twee heren'. De Hoge Raad liet zich al eerder uit over dit verbod op bemiddelingskosten, op 16 oktober 2015. Daarin ligt namelijk (in beginsel) de opdracht besloten om een huurovereenkomst tot stand te brengen. Dan mogen dus wel deze kosten van de huurder worden bedongen. Op 9 april 2021 heeft de Hoge Raad het begrip 'bemiddeling' verder verduidelijkt. Het is niet vereist dat de tussenpersoon zelf een overeenkomst sluit ten behoeve van de opdrachtgever. Voldoende is dat zijn werkzaamheden eraan bijdragen dat de opdrachtgever en de derde een overeenkomst kunnen aangaan.

Uit de uitspraak blijkt ook dat de Consumentenbond verzocht had zich te voegen in de procedure. De Hoge Raad oordeelde ook dat het bedingen door Airbnb van bemiddelingskosten van een consument geen oneerlijke handelspraktijk is. Zie de artikelen 6:193a BW en 6:193b BW. Hoe moet de overeenkomst tussen de aanbieder van een product/dienst en een online deelplatform zoals Airbnb juridisch gezien worden gekwalificeerd? Een online deelplatform brengt door middel van algoritmen partijen op het platform bij elkaar, en faciliteert bij de totstandbrenging van de overeenkomst tussen de aanbieder en zijn potentiële klant. Veelal zal het platform hiervoor een kleine provisie ontvangen, dan wel een vast (maand-)tarief. De definitieve kwalificatie hangt af van de feitelijke inrichting en de wijze van handelen van het platform.

overzichtschema bemiddelingsmodellen online platforms

tags: #airbnb #enkel #een #elektronisch #prikbord